Μπορεί να ακούγεται από θεωρητική αρλούμπα έως αφελής αμερικανία ο τίτλος και η αντίστοιχη ιδέα, αλλά σε μια χώρα ραγιάδων και υπόδουλων ιθαγενών με την κουλτούρα του δούλευε να τρως και κλέβε να έχεις, πιστεύω ότι και μόνο να προβληματιστεί κάποιος πάνω στην ιδέα μπορεί να φανεί χρήσιμο για τον ίδιο και για το άμεσο περιβάλλον του. Δεν ευελπιστώ βέβαια ότι οι ιδιοκτήτες της χώρας θα επιτρέψουν την διαμόρφωση αξιοκρατικότερου στίβου επαγγελματικής ανάδειξης, αλλά ποτέ δεν χάνει κανείς να μοιράζετε τις σκέψεις του.
Σε ένα τέτοιο, λοιπόν, πεδίο επαγγελματικής και κοινωνικής αρένας, όπου συμπληρωματικά ο ανταγωνισμός μεταξύ ομοίων και ανόμοιων είναι ολοένα και μεγαλύτερος, το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν μπορεί κάποιος να πετύχει να βγει από την αφάνεια που η παιδεία του και η κοινωνική του ενσωμάτωση τον κατευθύνουν, να βγει δηλαδή από τον κύκλο και να πετύχει (με ότι αυτό σημαίνει για τον ίδιο και τον κόσμο του).
Οι ακαδημαϊκοί λένε ότι αμφότερες, επαγγελματική και κοινωνική ζωή, κυριαρχούνται από το ισοζύγιο δύο εννοιών: της κατάκτησης ολοένα περισσοτέρων (το είδος αφορά τον καθένα ξεχωριστά), και της άρνησης σε κάθε είδους πρόκληση. Στην πραγματικότητα το κατά πόσο θα πετύχει κάποιος είτε στην προσωπική του ζωή ή στην επαγγελματική του καριέρα εξαρτάται από τον τρόπο που προσεγγίζει και τα δύο θέματα σε σχέση με την συνολική συμπεριφορά του.
Η συμπεριφορές των ανθρώπων επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, ένας μόνο εκ των οποίων είναι η γνώση, ενώ από τους σημαντικότερους είναι η αντίληψη της πραγματικότητας και οι νοοτροπίες που μας εμβάλλονται είτε με την μέθοδο της πλύσης εγκεφάλου (πίστευε και μη ερεύνα) ή με μεθοδολογίες της κουλτούρας του τόπου που μεγαλώνουμε.
Μια θετική νοοτροπία μπορεί να προσφέρει φοβερά πλεονεκτήματα σε αυτόν που την έχει και την ασκεί. Για να γίνει όμως κάτι τέτοιο δυνατό είναι χρήσιμο να αισθανθούμε και να πιστέψουμε ότι έχουμε την δύναμη να πετύχουμε το στόχο μας. Κάτι που ο Τζόναθαν Μπάχ στον «Γλάρο Ιωνάθαν» συνεπτυγμένα αναφέρει ως «…για να πετάξεις τόσο γρήγορα όσο η σκέψη, παντού δηλαδή, πρέπει να ξεκινήσεις γνωρίζοντας ότι έχεις ήδη φτάσει…»
Προφανής επισήμανση 1:
Επειδή γνωρίζουμε κάτι, το αντιλαμβανόμαστε και συμφωνούμε με αυτό δεν σημαίνει ότι και θα το κάνουμε.
Και αυτό συμβαίνει επειδή, όπως έχει προαναφερθεί, υπάρχουν πολλά πράγματα που επηρεάζουν τις συμπεριφορές μας, όπως τα κίνητρα μας, οι αξίες μας η ακόμα απλούστερα ο χρόνος που θεωρούμε ότι έχουμε ή δεν έχουμε.
Ας κάνουμε μια άσκηση νοητική ώστε να δούμε κάποια στοιχεία για τον τρόπο λειτουργίας της συμπεριφοράς μας.
Έχουμε ένα μαχαίρι και μια τούρτα. Μας επιτρέπετε να κόψουμε την τούρτα με το μαχαίρι τέσσερις φορές σε ευθείες γραμμές. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος αριθμός κομματιών που μπορείτε να κόψετε την τούρτα;
Συνήθως αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα μας μόνοι μας αρνούμενοι να ζητήσουμε βοήθεια από τους γύρω μας γιατί ενεργοποιείται ένα φίλτρο φόβου να μοιραστούμε. Αυτή τη συμπεριφορά ενσωματώνεται στο κώδικα μας πολύ νωρίς στην διάρκεια της ζωής μας με τις μεθόδους ανταγωνιστικής και διαγωνιστικής μάθησης στο σχολείο.
Εκεί τιμωρούμαστε εάν ζητήσουμε βοήθεια και καθοδηγούμαστε να πετύχουμε την οποιαδήποτε υλοποίηση του στόχου μόνοι, ακλουθώντας και αναπαράγοντας ένα σύστημα αποστήθισης και όχι αφομοίωσης της γνώσης. Βραβευόμαστε με την βαθμολογία, όχι για να δημιουργηθεί κίνητρο σε εμάς ή τους άλλους, αλλά για να τιμωρηθούν όσοι δεν αποδέχονται την αρχή της ελάσσονος προσπάθειας και του μέσου όρου.
Τα κομμάτια της τούρτας λοιπόν που κόψαμε νωρίτερα δεν είναι 8

Ούτε 11

Ούτε 12

Ούτε 16 αν ακολουθήσουμε την μέθοδο:
1. κόβουμε την τούρτα στη μέση 2 κομμάτια
2. βάζουμε το ένα κομμάτι της τούρτας πάνω στο άλλο και ξανακόβουμε, τώρα είναι 4 τα κομμάτια
3. βάζουμε τα 2 κομμάτια πάνω από τα άλλα δύο και ξανακόβουμε, τώρα τα κομμάτια είναι 8
4. κάνουμε το ίδιο και τα κομμάτια είναι 16
Τα κομμάτια της τούρτας είναι άπειρα, βασικά γιατί δεν σας είπα τη μορφή και το μέγεθος της τούρτας στην οριοθέτηση της άσκησης και ως εκ τούτου κάθε φορά που η τούρτα έχει διαφορετική μορφή τα κομμάτια έχουν δυναμικά αυξητική τάση.

Φανταστείτε το πρώτο κόψιμο στην μέθοδο των 16 κομματιών εάν γίνει στα πόδια της σαρανταποδαρούσας τούρτας θα μας δώσει αρχικά 41 κομμάτια κ.ο.κ. Προσπαθώντας μόνοι μας να φέρουμε σε πέρας αυτή την άσκηση χάνουμε χρόνο και διαστάσεις που με την κατεστημένη νοοτροπία μας δεν μπορούμε να προσεγγίσουμε.
Άρα τι καθορίζει τον τρόπο της συμπεριφοράς μας; Παράγοντες όπως: πίεση του χρόνου, της αντίληψη που διαμορφώνουμε για τα προβλήματα μας, τις νοοτροπίες του παρελθόντος μας, τις ψυχολογικές πιέσεις που ασκούν οι άλλοι ή ακόμα και εμείς υποσυνείδητα, τη δομή των προβλημάτων μας και τα κίνητρα μας είναι αυτοί που τελικά μας οδηγούν σε αναζήτηση λύσης χωρίς να ψάχνουμε βοήθεια.
Είναι χρήσιμο να αντιληφθούμε ότι κανένα πρόβλημα δεν έχει έναν ενδεδειγμένο τρόπο λύσης, δεν υπάρχουν αυθεντίες, κάθε πρόβλημα έχει την διάσταση του ατόμου που το αντιμετωπίζει και την προσέγγιση που οι δικές του νοοτροπίες και γνώσεις του προσφέρουν.
Οι ακαδημαϊκοί έχουν κατατάξει τους προφανείς παράγοντες που επηρεάζουν την συμπεριφορά των ανθρώπων σε τέσσερις κατηγορίες:
- τα κίνητρα
- αντίληψη και οι νοοτροπίες
- δομή και οι διαδικασίες
- κουλτούρα και αξίες
Προφανής επισήμανση 2:
Πολλά πράγματα επηρεάζουν τις συμπεριφορές μας κύριο ρόλο όμως παίζουν οι νοοτροπίες και στάση ζωής που έχουμε.
Για να κατανοήσουμε περισσότερο τα παραπάνω ας προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στην απλή ερώτηση «Θα βοηθούσατε έναν άνθρωπο με καρδιακό επεισόδιο πεσμένο μπροστά σας;». Για να το χοντρύνουμε και λίγο, θα περιμένατε ένας παπάς που αντιμετωπίζει αυτή την περίπτωση να βοηθούσε τον άνθρωπο αυτό; Ένα περίφημο πείραμα που έγινε στο New Jersey to 1967 με τη βοήθεια μιας σχολής ιερέων προσφέρει ένα απτό παράδειγμα του γίνεται σε τέτοιες περιπτώσεις εξηγώντας αρκετά το πώς αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι μια κατάσταση κάνοντας χρήση των παραγόντων που προαναφέρθηκαν.
Στους υποψήφιους ιερωμένους λοιπόν τέθηκε το σενάριο του ανθρώπου με καρδιακό επεισόδιο που βλέπουν μπροστά κατευθυνόμενοι σε μια σημαντική συνάντηση με ανάπηρα παιδιά. Πιστεύετε ότι οι ιερείς σταμάτησαν; Είχαν την αντίληψη ποιο είναι το σωστό να πράξουν; Ε! λοιπόν ένας στους τρείς απάντησε ότι δεν θα σταματούσε παρά το γεγονός ότι και σαν άνθρωπος αλλά και σαν ιερέας είχε αντίληψη της ανάγκης και του χρέους του να το κάνει (φανταστείτε ένας στους τρείς ιερείς θα σας άφηνε να πεθάνετε χωρίς να βοηθήσει ή να καλέσει βοήθεια για να σωθείτε εάν εσείς ήσασταν ο ασθενής). Αφού γνώριζαν όμως γιατί δεν θα το έκαναν;
Οι απαντήσεις περιλαμβάνουν τα εξής θέματα:
- βιαζόμουνα (πίεση χρόνου)
- είχα δεσμευτεί να μιλήσω στα παιδιά
- δεν είμαι γιατρός δεν θα μπορούσα να βοηθήσω
- ήμουν απασχολημένος
Τι λέτε να επηρέασε την συμπεριφορά τους;
Βασικά η νοοτροπία «κάποιος άλλος θα το κάνει», αυτό που αποκαλούμε νεοελληνικά ωχαδερφισμό. Μια πραγματικότητα της καθημερινότητας μας που κυριαρχεί τις κοινωνικές σχέσεις και οι ψυχολόγοι αποκαλούν «Κοινωνική λούφα» (Social Loafing) Βλέπετε το προνόμιο αυτό δεν το έχουν μόνο ο Έλληνες και η λέξη προφανώς περιγράφει μια παγκόσμια νοοτροπία.
Τα δύο αυτά παραδείγματα της τούρτας και των ιερέων αναδεικνύουν ότι πολλοί παράγοντες παίζουν ρόλο στην συμπεριφορά μας με βασικότερους την αντίληψη που μορφώνουμε για το περιβάλλον μας και τις νοοτροπίες με τις οποίες μεγαλώνουμε.
Μια τελευταία άσκηση: Μπορείτε σε 30 δευτερόλεπτα να αθροίσετε από το 1 έως το 100 όλους τους αριθμούς και να παρουσιάσετε το αποτέλεσμα; (δεν θα σας το απαντήσω εδώ, στείλτε μου εσείς απαντήσεις για τη μεθοδολογία και θα σας στείλω την ποιο γρήγορη μέθοδο που γνωρίζω εγώ, αν και είμαι σίγουρος ότι υπάρχει και γρηγορότερη)
Προφανής επισήμανση 3:
Η νοοτροπία και η στάση ζωής σας θα καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα προσεγγίσετε μια δραστηριότητα και πως θα προσπαθήσετε να τη λύσετε.
Η νοοτροπία μας και η αντίληψη που μορφώνουμε για τον κόσμο και τα προβλήματα μας είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες που καθοδηγούν την συμπεριφορά μας. Η ακαδημαϊκή κοινότητα υποστηρίζει ότι μια θετική και αισιόδοξη στάση απέναντι στα προβλήματα μας μπορεί να μας προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα:
- η θετική προσέγγιση της πραγματικότητας μας βοηθά να αναπτύξουμε μακροχρόνια στρατηγική σκέψη
- η αισιοδοξία μας κάνει να είμαστε περισσότερο επίμονοι
- ενώ μας κάνει και τυχερούς
- και μας προσφέρει υγεία και μακροημέρευση
- χώρια που προκαλεί ενθουσιασμό και πάθος για την επίτευξη των στόχων μας
Φυσικά και γνωρίζω ότι κομίζω «γλαύκας εν Αθήναις» και όλα τα παραπάνω τα γνωρίζετε, αλλά αναρωτιέμαι αφού τα ξέρετε όλα αυτά γιατί οι άνθρωποι δεν είναι αισιόδοξοι πάντα και για κάθε θέμα. Ίσως μια προσέγγιση είναι ότι αισιοδοξούμε για κάτι, με την πάροδο του χρόνου, όταν βαθιά στην σκέψη και την συνείδηση μας πιστεύουμε ότι μπορούμε να πετύχουμε.
Πως μπορούμε όμως να διαμορφώσουμε πίστη για κάτι;
Επικοινωνώντας την σκέψη και αρχική μας πίστη σε μια ιδέα δεν φτάνει για να πείσουμε τους άλλους να ακολουθήσουν.
Μια μεθοδολογία μπορεί να είναι:
- 1. δώστε την ευκαιρία στους ανθρώπους να συμμετέχουν
- 2. δημιουργείστε δραστηριότητες με απτούς στόχους και αποτελέσματα
- 3. πετύχετε μικρές νίκες γρήγορα
- 4. μετρήστε την πρόοδο με σχετικούς όρους
- 5. επιδείξτε την πίστη σας με έργα
- 6. κάντε τους ανθρώπους να νιώθουν σημαντικοί που συμμετέχουν
Και αφού φτάσαμε εδώ και παρά το γεγονός ότι μπορεί να συμφωνείτε και να σας αρέσουν τα παραπάνω (για όσους) είμαι σίγουρος ότι δεν θα κάνετε εντελώς τίποτα. Και αυτό γιατί τις περισσότερες φορές στη ζωή μας γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε και απλά επιλέγουμε να μη το κάνουμε.
Γιατί δεν κάνουμε κάτι που θέλουμε ή γνωρίζουμε ότι αξίζει να γίνει;
- κοινωνική λούφα: κάποιος άλλος θα το κάνει
- πίεση χρόνου: υπάρχει πάντα κάτι άλλο σημαντικό να κάνουμε
- συνειδησιακή ταύτιση: κάνω ότι και οι άλλοι ακόμα και εάν είναι παράλογο
- εστιάζω στις δραστηριότητες του μικρόκοσμου μου
- φόβος: και εάν αποτύχει
- δοξασίες και κωλύματα
- αδράνεια
Τελικά όμως καλύτερα να αποτύχεις από το να μη κάνεις τίποτα…
Το κείμενο αφορά μια προσωπική προσέγγιση και κάνοντας χρήση των σημειώσεων της παρουσίασης “The power of optimistic thinking”, από τον καθηγητή του London Business School Κώστα Μαρκίδη, στο θέατρο Παλλάς τον περασμένο Απρίλιο του 2007. Επίσης περιλαμβάνονται πέραν των δικών μου απόψεων και αρκετές ιδέες που εμπνεύστηκα από το «Γλάρο Ιωνάθαν» του Ρίτσαρντ Μπάχ και άλλα βιβλία ψυχολογίας.